U organizaciji Odeljenja za teoriju književnosti i umetnosti, 23. oktobra 2024. godine održan je okrugli sto pod nazivom „(Nesting) Orientalism Revisited: nastanak, doprinos i perspektive koncepta“ (ur. dr Marija Grujić), posvećen teorijskim i metodološkim dometima naučnog modela nesting orientalisms, čija je autorka profesorka emerita dr Milica Bakić-Hejden (Univerzitet u Pitsburgu, SAD). Ovaj važan koncept je na okruglom stolu teorijski posmatran u kontekstu studija orijentalizma i balkanizma, antropologije, istorije, studija feminizma i subaltern studija. Pored prof. emer. Milice Bakić-Hejden, učesnici okruglog stola bili su dr Marija Grujić (Institut za književnost i umetnost, Beograd), prof. dr Elisa Helms (Centralnoevropski univerzitet, Beč), dr Zoran Minderović (samostalni istraživač, SAD) i dr Zorana Simić (Institut za književnost i umetnost, Beograd).
Okrugli sto otpočeo je pozdravnom rečju dr Bojana Jovića, direktora Instituta za književnost i umetnost, koji je naglasio kako razvoj koncepta nesting orientalisms predstavlja uzbudljiv teorijski iskorak zasnovan na problemima identiteta, odnosno Drugog, što jeste posebno aktuelna tema u poslednjih nekoliko decenija, kada se geopoetička pitanja neizostavno prepliću sa geopolitičkim. Prisutnima se potom obratila viša naučna saradnica dr Marija Grujić, koja je kao organizator i vodila razgovor. Ukazujući na širok odjek naučnih postignuća prof. Bakić-Hejden među kulturolozima, balkanolozima i religiolozima širom sveta, napominjući i to da je koncept nesting orientalisms drugi najčešće citiran u časopisu Slavic Review, Marija Grujić potcrtala je i kvalitete koji ovu naučnicu čine potpunim humanistom: sposobnost empatije i razumevanja različitosti, rad prožet razumevanjem za Drugoga.
Prof. Milica Bakić-Hejden prikazala je istoriju nastanka svog uticajnog naučnog koncepta, razvijenog na temelju ranog upoznavanja sa orijentalizmom Edvarda Saida, koji je ona još s kraja 80-ih godina prošlog veka prepoznala u retorici medija u Jugoslaviji, te ga uvela u jugoslovenski i širi slavistički kontekst. Učinila je to najpre u članku „Balkanski oklop, teret ili štit“, objavljenom u listu Borba 1990. godine, koji je naišao na oprečne reakcije, zatim u radu „Symbolic Geography in Recent Yugoslav Cultural Politics“ (Slavic Review 51, 1992), gde prvi put upotrebljava termin nesting orientalisms kako bi objasnila mehanizme delovanja orijentalizma na našim prostorima, da bi potom, na panelu 1993. sa Marijom Todorovom, a zatim 1995. u zasebnom članku pod nazivom „Nesting Orientalisms. The Case of Former Yugoslavia“ (Slavic Review 54, 1995), ovaj koncept detaljno obrazložila. Profesorka Bakić-Hejden istakla je kako su joj teorijska znanja na studijama indologije pružila jasniji uvid i u situaciju na Balkanu, te je postavila idejnu suštinu koncepta, zasnovanu na preklapanjima dejstva mehanizama odnosa prema Drugom u različitim kulturološkim i teorijskim domenima. Tom prilikom podelila je i lična iskustva sa studija u Indiji, kroz primere koji svedoče o internalizaciji hijerarhijskih odnosa podređenosti i nadređenosti i njihovom sporom iskorenjivanju.
Preko Zum plaforme, iz Austrije i Sjedinjenih Američkih Država, okruglom stolu priključili su se prof. dr Elisa Helms i dr Zoran Minderović. Elisa Helms, predstavnica značajne antropološke škole koja podriva stereotipne predstave o bivšoj Jugoslaviji, predstavila je svoja najnovija ispitivanja u okviru ovog koncepta. Najpre je pomenula istraživanje rodnih aspekata nesting balkanism i nesting orientalisms u posleratnoj Bosni, koje je potvrdilo kako je bosanski narod u razgovoru o religiji uvodio binarne opozicije između zaostalog i modernog, Orijenta i Evrope, čime bi povlačio jasnu granicu prema kojoj svoju islamsku praksu uključuje u zapadni, evropski, moderni kontekst. Elisa Helms predstavila je i postavke svog trenutnog etnografskog rada u Bihaću povodom migrantske krize, kojim će pokazati današnje delovanje nesting mehanizma, i najnovijom teorijskom literaturom potvrditi hipotezu da rasa – za razliku od religije i nacionalnosti – ne mora biti presudna za oblikovanje Drugosti.
Zoran Minderović, lingvista i prevodilac, uveo je ideju „intencionalnog neznanja“, koje stvara predrasude koje je nemoguće prevazići, pervertirane percepcije Drugosti i arbitrarne i imaginarne hijerarhije. Nadovezujući se na članak M. Bakić-Hejden „What’s So Byzantine About the Balkans?“, naglasio je kako su američke percepcije o Balkanu pogrešno povezane sa Vizantijom kao Drugim, te kako pridev vizantijski ima pežorativno značenje u tamošnjem svakodnevnom diskursu. Minderović je skrenuo pažnju i na, po njemu, najstariji pisani izvor o poreklu ove dihotomije: petu knjigu Herodotove Istorije, gde se uspostavljaju razlike između Grka i Persijanaca. Mada Herodot kasnije napominje da je podela na „racionalne“ i „divlje“ relativne prirode, mišljenje intencionalno neupućenih zadržava se po pravilu na podelama, koje su dogmatične i ograničene. U tom smislu, naglasio je kako konceptualna orijentacija profesorke Bakić-Hejden može da omogući stvaranje teorijskih, književnih i lingvističkih oruđa i metodologija kojima bi se osvetlila izvitoperenost predrasuda o Balkanu.
Poslednje izlaganje održala je dr Zorana Simić, koja je istražila epistemološke pretpostavke u teoriji Milice Bakić-Hejden, i uopšte, teorijama orijentalizma i balkanizma, u jukstapoziciji sa feminističkom epistemologijom. Sagledavajući potencijalne paralele i razlike u kritikama dominantnih diskursa koji proizvode podele na sopstva i drugost, zasnovane na binarnim opozicijama Istok–Zapad i muško–žensko, Zorana Simić ispitala je kako nam epistemička pozicija saznavaoca kroz prizmu feminističke epistomologije može biti korisna i u teorijama orijentalizma i balkanizma. Povezivanjem epistemološke koncepcije na kojima se zasnivaju misli E. Saida i M. Bakić-Hejden sa pojedinim feminističkim teoretičarkama, utvrdila je mesta susreta i razilaženja tih koncepcija, te ponudila načine na koji ona mogu doprineti proučavanju srodnih fenomena u različitim disciplinama. Posebno je istakla varijante feminističkih standpoint teorija i postmodernističkog feminizma, koji na različite načine mogu stupiti u dijalog sa teorijama balkanizma i orijentalizma, dopunjujući i ispitujući ih.
Svi učesnici okruglog stola potvrdili su aktuelnost koncepta nesting orientalisms, koja se odražava i u pojmovnoj rastegljivosti i u širokoj primeni – kroz logiku odnosa prema drugosti kao takvoj (klasnoj, rodnoj, nacionalnoj…). Potcrtali su, takođe, rizik od ekstremne retorike, koja bi mogla odvesti u antievropsku radikalnost, odnosno, zamku od zapadanja u okcidentalizam kao istu grešku „s druge strane“. Po završetku izlaganja, u diskusiji je uzeo učešća i prof. emer. dr Robert Hejden, antropolog i autor značajne studije Blueprints for a House Divided: The Constitutional Logic of the Yugoslav Conflics, koji je podelio svoje sećanje na proces objavljivanja najpoznatijeg članka M. Bakić-Hejden o prisustvu orijentalizma u Jugoslaviji.
Zainteresovanost svih prisutnih za produbljivanje iznetih istraživačkih tema rezultirala je i idejom o potrebi priređivanja temata koji bi bio objavljen u međunarodnom naučnom časopisu Književna istorija.
