U Institutu za književnost i umetnost u Beogradu i Narodnoj biblioteci „Sveti Sava” u Aranđelovcu, u organizaciji naučnog odeljenja „Srpska književnost i kulturna samosvest” Instituta za književnost i umetnost u Beogradu i Narodne biblioteke „Sveti Sava“ u Aranđelovcu, održan je dvodnevni naučni skup „Šumadijski čovek Danka Popovića”.
Povod za naučni susret, čiji su urednici dr Dragan Hamović i dr Jana Aleksić iz Instituta za književnost i umetnost i dr Milutin Živković iz Instituta za savremenu istoriju, predstavlja 40-godišnjica od pojave najpoznatijeg ostvarenja Danka Popovića, romana Knjiga o Milutinu (1985), ali je problemski obuhvaćen celokupan opus našeg pisca. Književno, kao i publicističko delo Danka Popovića sagledano je iz nekoliko naučnih perspektiva, pre svega sa književnoistorijskog, a potom i kulturološkog, sociološkog i politikološkog stanovišta.
Osvetljen je društveni kontekst u kojem su pojedina Popovićeva dela izazvala širok odjek, prihvatanja i osporavanja. Sledstveno naslovu skupa, učesnici su nastojali da prodube sliku o istorijskoj svesti i mentalitetu oblikovanim kroz dva veka oslobodilačkih napora, protivrečnom profilu šumadijskog čoveka koji se pomalja iz Popovićevog pisanja i mišljenja.
U uvodnoj reči, urednik skupa Dragan Hamović ističe da je srpska nauka o književnosti ostala dužna ukupnom delu Danka Popovića, koje sadržava više izvrsnih romana i pripovedaka, kao i umnih eseja i publicističkih tekstova o našoj istoriji i samorazumevanju. Bez obzira na izuzetan odjek i širi kulturni značaj ovog obimom nevelikog dela, čiji je junak „postao zbirno ime za sve naše nesavršene i ćoškaste, ali mučeničke i junačke dedove“, Hamović upućuje na to da je Popović voljno odabrao marginu radi slobode stvaralaštva, „veran prizivu zanemarenog zavičajnog i nacionalnog iskustva“.
Prvu sesiju prvog radnog dana, kojom je predsedavao, otvara Petar Pijanović, izlaganjem „Knjiga o Milutinu kao usmena priča“ u kojem je ukazao na umetničke efekte Milutinove priče zasnovane na živoj i direktnoj reči koja je, kao pripovedni postupak i obeležila važan tok srpske proze šezdesetih godina prošlog veka.
Mileta Aćimović Ivkov, u izlaganju pod naslovom „Čiča Milutin Ostojić, vidik na jedno oko“, predočava literarne mehanizme da se uspostavi narativna ispovest i sklop romana i opisuje junakov aktivan i dosledan patriotski i kritički odnos prema političkoj stvarnosti, a potom i razmatra u kojem odnosu stoje književni tekst i njegov stvarnosni predložak.
Veliko interesovanje izazvalo je saopštenje Vesne Trijić „Književnokritička recepcija Knjige o Milutinu Danka Popovića (1985–1987)“ u kojem su prikazi i odjeci iz prvog kruga recepcije Popovićevog ostvarenja analizirani u okviru konkretnih društvenopolitičkih zbivanja. Autorka pokazuje da su se političke procene skrivale iza estetskih argumenata.
U okviru prve sesije pročitano je i kratko saopštenje Slobodana Antonića na temu „Knjiga o Milutinu i inverzni nacionalizam“ u kojem se opisuje način na koji se kritikuje Knjiga o Milutinu a takav pristup književnom delu ocenjuje kao političko ili ideološko čitanje književnog teksta, uz pomoć tzv. inkvizitorske hermeneutike.
U prvom izlaganju druge sesije, kojom je predsedavao Dragan Hamović, u saopštenju „Sumrak junačkog doba: vlast i vlastodršci u romanu Gospodari Danka Popovića“ Milomir Gavrilović promatra fenomen vlasti, etičke aspekte inicirane Karađorđevim ubistvom kao tematskim središtem romana, hermeneutički zadirući u Popovićev literarni osvrt na krah ustaničkog etosa u osvit rađanja modernog srpskog društva.
Jana Aleksić, u izlaganju posvećenom istorijskom romanu Konak u Kragujevcu, iz kulturološkog ugla ispituje ishodišta rasprave o kulturnim i civilizacijskim modelima u konaku kneza Miloša Obrenovića tokom prvog boravka Vuka Karadžića u prvoj prestonici autonomne Srbije, zasnovane na tekovinama srpske revolucije. Tumačenje poglavito je usredsređeno na fikcionalni prikaz kulturnih pregovaranja o elementima za razvoj moderne srpske države, te o preduslovima za formiranje njenog kulturnog stožera.
Roman Konak u Kragujevcu predmet je jezičke analize Aleksandra Milanovića, u saopštenju naslovljenom „Jezik Miloša Obrenovića i njegovog vremena u romanu Konak u Kragujevcu Danka Popovića“. Ovde je razmotrena Popovićeva simbolička upotreba oblika govora domaćeg i stranog porekla, njihov kulturni status unutar romaneskne priče, kao i piščev odnos prema čistom narodnom jeziku, upoređen sa tekstom „Misao i jezik prvog srpskog ustanka“, gde su izloženi njegovi pogledi na različite oblike srpske pisane reči početkom 19. veka.
Marko Avramović, u izlaganju „Roman Oficiri Danka Popovića i njegova filmska adaptacija“ dotiče glavna smisaona čvorišta ovog Popovićevog ostvarenja, tehnika njegovog prenošenja u igrani film Hajduk, kao i na mesta razlike između predstavljanja iste sižejne osnovice u dva različita umetnička medija.
Treću sesiju, posvećenu pripovedačkoj prozi Danka Popovića, kojom je predsedavala Jana Aleksić, otpočinje Nikola Marinković referatom „Slika sveta u ranoj prozi Danka Popovića: zbirka Svečanosti“ ispitivanjem vidova pripovednog oblikovanja elemenata posleratnog, varoškog ambijenta rane Popovićeve proze, te međusobnim odnosima i opredeljenjima njenih junaka. Ukazao je na to da značenja tih elemenata sintetišu složenu sliku sveta, u kojoj se, ispod savremenih ideoloških i kulturnih protivrečnosti, naziru slojevi istorijskih i arhetipskih konstanti.
U saopštenju Ane Kozić „Šumadijska žena u prozi Danka Popovića“ fokus je bio na ženskim likovima u prozi Danka Popovića, na karakterizaciji i oblikovanju profila šumadijske žene u sudaru između patrijarhalnog i modernog u romanu Udovice i pripovetkama „Natalijin hrast“, „Danilovići“ i „Jelena“.
Jovana Milovančević, u izlaganju „Rat, eros i zabrane u patrijarhalnom svetu zbirke Kukurek i kost Danka Popovića“, rasvetljava poetičke osobenosti Popovićeve druge zbirke godine važećeg i za njegovo potonje stvaralaštvo, naglasak stavljajući na ispitivanje veze između rata i erosa, tj. nagona i društvenih zbivanja, te stvarnih i unutrašnjih zabrana u njihovom manifestovanju u patrijarhalnom svetu Šumadije.
Drugi radni dan održan je u čitaonici Narodne biblioteke „Sveti Sava“ u Aranđelovcu. Nakon uvodnog obraćanja direktorke biblioteke Katarine Marinković i urednika skupa Dragana Hamovića, usledila su izlaganja raspoređena u dve sesije.
U izlaganju Mila Lompara na temu „Danko Popović i političko ubistvo kao drama Srbije“, kojim je započeta prva sesija, ukazano je na kulturološki utemeljenu predstavu o Karađorđevom ubistvu kao temi romana Gospodari. Uprkos realističkim motivacijama, mitska predstava prodire u sistem realističkog oblikovanja. Tako se pokazuje da je kulturološka predstava snažnija od književnih nastojanja u ovom romanu Danka Popovića.
U saopštenju Dragana Hamovića na naslovnu temu naučnog okupljanja, „Uspon i pad šumadijskog čoveka“ težište promišljanja bila su mentalitetske, duhovno-istorijske i kulturalne dvovekovne amplitude, srpskog naroda na istorijski trusnom tlu Šumadije. U sinonimni odnos dovodi se tip „šumadijskog čoveka“ Danka Popovića i „beogradskog čoveka“ Vladimira Velmar-Jankovića. Popović insistira na predstavljanju protivrečja unutar istorijskog iskustva središnje srpske zemlje, u čemu istaknut položaj imaju likovi domaćina, kao nosilaca predanjske svesti, narušene dejstvom ideološkim pokreta u 20. veku.
Poimanje svrhe postojanja i (ne)razumevanja kontinentalnih političkih procesa koji opredeljuju život u balkanskoj provinciji, ali i odnos prema Zapadu i susednim narodima, sa politikološkog stanovišta, razložio je Dušan Proroković u izlaganju na temu „Predstave o sebi i drugima šumadijskog seljaka u prozi Danka Popovića“.
U izlaganju Milutina Živkovića na temu „Književnik i najskuplja srpska reč: Danko Popović o Kosovu kroz sagu o Dželetovićima“ predočeno je kako Popović u svojim spisima razumeva prostor Kosova i Metohije u geopolitičkom i duhovno-identitetskom smislu i u istorijskom preseku.
U završnoj sesiji, kojom je predsedavao Branko Zlatković, rezultate temeljnih istraživanja vezanih za širi politički i društveno-istorijski kontekst nastanka i recepcije Knjige o Milutinu predstavili su Olivera i Petar Dragišić. Posebno je važan deo koji se odnosi na korelaciju između istoriografije i književnosti.
Nemanja Dević, u referatu „Drama građanskog rata 1941–1945. u književnosti Danka Popovića“, donosi uverljiv osvrt na Popovićevu ideološki nedoktrinarnu tematizaciju tragičnih događaja iz okupacije i građanskog rata 1941–1945. godine, pri čemu zaključuje da Popovićevi uvidi ne ostaju samo u nefikcionalnoj, književnoj sferi, već prerastaju u validan istorijski izvor.
Istraživačku pažnju poslednjim radovima Danka Popovića posvećuje Branko Zlatković u saopštenju „Pozni scenski prikazi Danka Popovića o Prvom srpskom ustanku“. Zlatković se osvrnuo na četiri prigodna i kratka dramska komada, namenjena scenskim prikazivanjima u ambijentu Marićevića jaruge u Orašcu tokom svečanih programa obeležavanja Dana državnosti Srbije.
Po završetku rada učesnici su posetili grob Danka Popovića u porti Bukovičke crkve, rodnu kuću i legat Danka Popovića, kao i Narodni muzej u Aranđelovcu.
Skupu je prisustvovao i učesnicima se obratio i piščev sin, akademski slikar Živomir Popović.
Teme, učesnici i cilj ovog naučnog skupa predstavljeni su na Radio Beogradu 2, u emisiji „Dnevni magazin kulture“ 24. septembra 2025.
Naučni skup i delo Danka Popovića tema su emisije „Gutenbergov odgovor“, emitovane 10. oktobra 2025. (https://www.rts.rs/radio/radio-beograd-2/5804133/40-godina-price-o-milutinu.html)
Izveštaj o skupu u Aranđelovcu emitovan je na RTV „Šumadija“ (https://www.youtube.com/watch?v=XADT2oQ3sGc)
U dnevnom listu „Večernje novosti“ objavljen je izveštaj Dragana Bogutovića „Ostavština za buduća vremena“ (petak, 26. septembar 2025).
Prikaz naučnog skupa, čiji je autor Olivera Dragišić, objavljen je u elektronskom magazinu „Stella polare“ (https://stellapolarebooks.com/knjizevnost/2/). Tekst se može naći i na portalima „Sedma sila“ (https://sedmasila.rs/milutin-medju-nama-cetrdeset-godina-kasnije/) i „Stanje stvari“ (https://stanjestvari.com/2025/10/04/olivera-dragisic-milutin-medju-nama-cetrdeset-godina-kasnije/amp/).
